در قرن چهارم درباره اجان یا اوجان مورخین نامی و سیاحان اروپایی و آسیایی مطالبی گفته و نامی برده اند، یاقوت حموی در دو جا از این دو شهر نامی برده و در کلمه اجان گوید شهر کوچکی در آذربایجان فاصله آن با تبریز ده فرسخ است در راه ری واقع شده و من این شهر را دیدم که سور (بارو) و بازاری داشت الاآنکه خرابی بر او غلبه کرده بود .
شهرستان بستان آباد در محل شهر باستانی و گمشده «اوجان» بنا شده است. بستان آباد از کشاورزی و دام داری نسبتا" خوبی برخوردار است و اهالی این منطقه اغلب به شغل های کشاورزی و دام داری اشتغال دارند. برخی صنایع نیز در این منطقه ایجاد شده است. بستان آباد از روزگار کهن همواره به واسطه چشمه های آب معدنی مورد توجه و مشهور بوده همه ساله تعداد بسیاری از مردم ایران برای استفاده از آب های معدنی به این خطه می آیند. آب گرم معدنی بستان آباد، کوه های بزغوش، غارآق بولاق و برکه قوری گل از جاذبه های طبیعی شهرستان بستان آباد به شمار می آیند.
  شهرستان بستان آباد یکی از شهرستانهای مهم استان و دارای تاریخ و فرهنگی پربار می باشد مردمان این شهرستان در طول تاریخ همپای مردم تبریز در مبارزات علیه استکبار و استبداد شرکت نمودند. از نظر تاریخی شهر بستان آباددر محل باستانی شهر باستانی و گمشده اوجان بنا شده است .
در وجه تسمیه بستان آباد آورده اند که بخاطر قرار گرفتن در محل باغات و مناظر طبیعی زیبا و آب و هوای معتدل به بوستان آباد ( بستان آباد ) معروف شده است .
 
موقعیت جعرافیایی
موقعیت و وسعت

 

شهرستان بستان آباد یکی از شهرستان های 19گانه استان با وسعتی معادل 2795 کیلومتر مربع در بخش میانی استان واقع شده است که از نظر مساحت 6/14 درصد از سهم استان را دارا می باشد و از این بابت رتبه هفتم را به خود اختصاص داده است .
فاصله این شهرستان از مرکز استان برابر 60 کیلومتر می باشد
این شهرستان بر اساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 2 بخش (مرکزی ، تیکمداش ) و 9 دهستان ( شبلی ، قوریگل ، مهرانرود مرکزی ، مهرانرود جنوبی ، اوجان غربی ، اوجان شرقی ، سهند آباد ، عباش شرقی ، عباس غربی ) و 180 آبادی دارای سکنه می باشد.  
 
ارتفاعات مهم:

1.      کوه سهند به ارتفاع ۳۷۷۲ متر سومین قله استان بعد از سبلان به ارتفاع ۴۸۰۰ متر و آرارات به ارتفاع ۳۹۱۳ تا ۵۱۵۴ متر می‌باشد. دامنه‌های این کوه را ۲۵ فرسنگ تخمین می‌زنند. این کوه سرچشمه رودخانه‌های اوجان، مهرانه رود، سهند و آلمالو است که عمده آب مشروب شهر تبریز از چشمه‌ها و سیلابها و ذخائر ارضی این کوه تامین می‌گردد.
2.      کوه شبلی به ارتفاع ۱۶۵۴ متر که جاده تهران – تبریز از آن عبور می‌کند و یکی از معروفترین گردنه‌های ایران در آن واقع شده‌است (که کمتر راننده و مسافری پیدا می‌شود که از آن خاطره‌ای نداشته باشد.)
3.      کوه آلتی به ارتفاع ۲۵۶۰ متر در شمال آبادی شبلی واقع است که در قله آن دکلهای رایو و تلویزیون نصب شده‌است.
4.      بیوک داغ به ارتفاع ۲۹۶۰ متر
5.      قباق داغ به ارتفاع ۲۹۰۴ متر
6.      دروانه داغ به ارتفاع ۲۹۵۴ متر
7.      بزداغ به ارتفاع ۳۶۰۵ متر
8.      کوه حیدربابا (این کوه از لحاظ زمین شناسی عظمت چندانی ندارد ولی از دیدگاه اجتماعی می‌توان به اهمیت آن از نظر موردخطاب بودن ادبی در اشعار استاد شهریار اشاره کرد).

 

 

آب و هوای بستان آباد به دلیل قرار گرفتن در دامنه کوهستان سهند در زمستان سرد و پربرف و دوره یخبندانش طولانی و در تابستان معتدل و مطبوع است. هوای این شهرستان شش ماه از سال خشک و شش ماه دیگر مرطوب می‌باشد. رژیم بارندگی آن دارای دو حداکثر در ماههای اردیبهشت و خرداد که با یک حداقل در ماههای تیر و مرداد قطع می‌شود. بنابراین اختلاف فصل بارندگی در این شهرستان زیاد می‌باشد. با توجه به کلیماتوگرام این شهرستان ملاحظه می‌کنیم که ۲ ماه خیلی خشک در خرداد و تیر و ۲ ماه خشک در شهریور و مهر و ۲ ماه نیمه خشک در آذر و آبان و ۶ ماه مرطوب از آذر الی اردیبهشت دارد متوسط بارندگی سالانه آن ۳۰۰ میلیمتر و بخیر آن ۲۵۰ میلیمتر می‌باشد تبخیر حقیقی آن نسبت به بارندگی ۹۳ درصد می‌باشد. متوسط درجه حرارت آن ۸ درجه سانتی گراد می‌باشد. این شهر ۶ ماه یخبندان است که روزهای یخبندان در ماههای مختلف سال متفاوت است. درجه دمای این شهر گاهاً بسیار سرد می‌شود بطوریکه بنابه نقل یکی از شبهای زمستان ۱۳۴۲ درجه هوای شهر به ۳۸ درجه زیرصفر رسیده که از شدت سرما حیوانات وحشی به شهر پناه آورده‌اند.

 

پوشش گیاهی، جنگل و مرتع:
 
گیاهان طبیعی منطقه اغلب به علت تبدیل مراتع به زمین کشاورزی از بین رفته و مقدار کمی از آنها از جمله گرافیدها و خار شتر و انواع Dietalel دیده می‌شود. در دوره‌ها و نقاط گود اطراف روستاها که آب زیرزمینی بالا و رطوبت زیاد است درختان زبان گنجشک و تبریزی و نارون دیده می‌شود.
آب‌های سطح‌الارضی
1.      رودخانه اوجان چای که از دامنه ولی کوه سهند سرچشمه می‌گیرد.
2.      رودخانه سعیدآباد که از به هم پیوستن دو رودخانه هزارچای و متنق بوجود می‌آید.
3.      پیرلی چای که از جنوب روستای اسفنگره سرچشمه می‌گیرد و به رود اوجان چای می‌پیوندد.
4.      آیقرچای که از دامنه اروانه داغ و چیاق داغ سرچشمه می‌گیرد و به اوجان چای می‌پیوندد.
رودخانه قازان چای از دامنه‌های شرقی سهند سرچشمه می‌گیرد و به بهادرچای می‌ریزد

مکان های دیدنی و تاریخی:
 

بستان آباد از روزگار کهن همواره به واسطه چشمه های آب معدنی مورد توجه و مشهور بوده همه ساله تعداد بسیاری از مردم ایران برای استفاده از آب های معدنی به این سامان می آیند. آب گرم معدنی بستان آباد، کوه های بزغوش، غارآق بولاق و برکه قوری گل از جاذبه های طبیعی این منطقه به شمار می آیند.  

 

 

چشمه‌های معدنی بستان آباد:
 
چشمه‌های معدنی بستان آباد در ده اسک کندی در 60 کیلومتری جنوب شرقی تبریز واقع شده است. مظهر اصلی آبگرم بستان آباد در داخل دره که خود از نوع گسلی است قرار دارد. آب آن کمی شورمزه و دبی آن 8 لیتر بر ثانیه است. آب آن از نوع کلروسولفاته ، گازدار و گرم می‌باشد. در اطراف چشمه رسوب سیاه رنگ دیده می‌شود. به نظر می‌رسد که فعالیت چشمه با گسلهایی ارتباط دارد که بخشی از گسل تبریز محسوب می‌شوند و در عین حال به فعالیت آتشفشانی سهند وابسته‌اند.

  

 دریاچه قوریگل:
 
تالاب قوریگل در 45 کیلومتری شمال شرقی تبریز در سمت شمالی جاده تهران – تبریز در نزدیکی گردنه شیبلی قرار دارد.این تالاب از نوع تالاب های دایمی شیرین و پرغذا بوده و منبع تامین آب آن نزولات آسمانی،چشمه و جریان های کوچک آب پس از ذوب شدن برف ها است و رودخانه ای به تالاب وارد نمی شود.این تالاب از جمله تالاب های کوهستانی محسوب می شود. حوزه آبخیز تالاب حدود 4000 هکتار است.بهترین فصل برای عکاسی در این تالاب از نیمه های اردیبهشت تا اواخر مردادماه است این تالاب یکی از مکان های جوجه آوری اردک سفید در کشور است.کشیم گردن سیاه و کشیم بزرگ و آنقوت نیز در فصل بهار و تابستان در این تالاب مشاهده می شوند.حدود 36 گونه پرنده در این تالاب جوجه آوری دارند که این یک امکان فوق العاده برای عکاسی از پرندگان به همراه جوجه هایشان است.امکانات اقامتی نیز در حاشیه این تالاب وجود دارد و به دلیل نزدیکی آن به شهر تبریز به راحتی می توانید به آن دسترسی پیدا کنید.

 

 

 آثار و ابنیه تاریخی:

 

•      عمارت نائب‌السلطنه: این عمارت در سال ۱۲۱۲ هجری بنا گردیده‌است که اکنون از او فقط خرابه‌ای برجای مانده‌است. این بنا در کنار راه خیرآباد و چمن اوجان است.
•      نادر تپه‌سی: در این محال آثار بنا و ساختمان مشاهده می‌شود که گویا نادرشاه در زمان حیات خود در آنجا اقامت گزیده‌است این تپه در قسمت جنوب شهر بستان آباد واقع است و متعلق به دوران مغول می‌باشد.
•      قزل کوشک: ساختمان و قصر سلطنتی شاهان مغول.
•      تپه طاحونه (دیرمان تپه‌سی): بین رودخانه صبرلو و حاج‌آقا می‌باشد که دارای آثار زیاد و بسیار مرموز است.
•      جانقور: که جایگاه شهر اوجان است.
گورستان‌‌‌‌های آبادی‌های دیزناب و امین‌آباد: سنگ ‌نوشته‌های قبور با خط و زبان عربی در قرون هفت و هشت نوشته شده‌اند

 

 

 اقتصاد منطقه بستان آباد در درجه اول، اقتصادی است وابسته به صنعت،  که بعلت وجود معادن مختلف در کوههای مجاور،  و شهرکهای صنعتی که عبارتند از شهرک صنعتی عالی نسب  واقع در سعید آباد ،شهرک صنعتی بستان آباد واقع در خود شهر بستان آباد و شهرک صنعتی تیکمداش واقع در شهر تیکمداش شهرستان بستان آباد و شهرک صنعتی جدید الاحداث بستان آباد   ،کارخانه‌های مجهز واقع در کنار جاده تبریز- بستان آباد تاسیس شده‌است که رونق بسزائی به اقتصاد و منابع شهرستان بخشیده‌است. گذشته از آن واحدها و کارخانه‌های مختلف از جمله صابون سازی، قندریزی ، مواد غذایی ، مواد شیمیایی ، مصالح ساختمانی  حلاجی، کشبافی، تولید مواد دارویی در مرکز شهرستان مشغول به کار می‌باشند که از نظر اشتغال زائی حائز اهمیت می‌باشند. در سالهای اخیر کامیونداری و خدمات حمل و نقل در ردیف عمده ترین مشاغل بستان آباد درآمده و تعدادی از طبقه جوان و فعال آن به این شغل روی آورده‌اند. آنچه از نظر اقتصادی در این منطقه حائز اهمیت می‌باشد قرار گرفتن بستان آباد در مسیر جاده ترانزیتی تبریز- تهران و تبریز- اردبیل است که این امر در توسعه و گسترش اقتصادی شهرستان و توجه مردم به داد و ستد با روستاهای اقماری بسیار مؤثر می‌باشد ایجاد مراکز حمل و نقل و بنگاههای باربری و انبارهای کالای کشاورزی در بستان آباد، بر میزان حجم داد و ستد و گسترش روابط بازرگانی افزوده‌است.
میزان تسهیلات مصوب سرمایه گذاری بنگاههای اقتصادی زودبازده شهرستان بستان آباد از طرف کارگروه اشتغال استان آذربایجان شرقی مبلغ 817873 میلون ریال با تعهد اشتغال تعداد 4461 نفر می باشد که با عنایت به موقعیت صنعتی شهرستان کلیه تسهیلات مصوب شهرستان در راستای اشتغال زایی به صورت واقعی تحقق یافته .

شهرستان بستان آباد از مزیت ها و ویژگیهای سرمایه گذاری خوبی برخوردار میباشد
که عبارتند از :

 

1- نزدیکی به مرکز استان 2- قرار گرفتن در کنار جاده مواصلاتی کشور 3- نزدیکی به مواد اولیه غنی در استان 4- واقع شدن در جاده استراتژیک استانهای کشور 5- نزدیکی به کارگاههای صنعتی شهرستان و استان 6- وجود تسهیلات لازم از جمله شهرکهای صنعتی و واگذاری زمین های آماده با تدابیر قبلی.
 شغل اصلی مردم شریف و نجیب روستاهای همجوار  شهرستان بستان آباد کشاورزی و دامداری می باشد  که نشات گرفته از وجود آب و زمین مرغوب و در نتیجه شرایطی مطلوب برای گسترش این بخش و بخش‌های وابسته به آن گردیده‌است. چنانچه در بخش کشاورزی محصولاتی چون غلات و سیب زمینی از تولید بالا و مرغوبیت مناسب برخوردار است و در بخش دامداری و در قسمت لبنیات و خصوصاً پنیر از شهرت بسزائی برخوردار می‌باشد.
تجارت عمده بستان آباد بعد از غلات و سیب زمینی، پنیر و خیارشور و مواد غذائی است که از نظر رتبه آماری دارای رتبه‌ای بالا در سطح استان و حتی کشور می‌باشد. بستان آباد با تحت پوشش قرار دادن خرید شیر اغلب روستاهای کردستان و اردبیل و خلخال و میانه و ایلات دارای تولید لبنیات بسیار مرغوب و بالائی است که در کل کشور شهرت بسزائی دارد.

 

 

 تنها زبان رایج در منطقه ترکی آذربایجانی می‌باشد که البته در لهجه‌ها و گویش‌ها مثل تمام شهرهای استان تفاوت وجود دارد. زبان مکاتبه‌ای مردم منطقه مانند سایر نقاط کشور ایران زبان فارسی می‌باشد. اکثر شعرای محلی اشعار خود را به زبان ترکی می‌سرایند. زبان ترکی علاوه بر زبان محاوره‌ای مردم، نقش اساسی در حفظ فرهنگ و آداب و رسوم منطقه داشته بطوریکه تمام مثلها و ادبیات شفاهی و اشعار در مناسبتها و ایام مذهبی به زبان ترکی است و مردم منطقه تعصب خاص به این زبان دارند.
 
 جمعیت :

 

براساس نتایج سر شماری عمو می نفوس و مسکن در سالهای 1375 و 1385 جمعیت شهرستان بستان آباد با نرخ رشد معادل 80/1- درصد از 108402 نفر در سال 1375 به 97239 نفر در سال 1385 کاهش یافته است . این تعداد جمعیت 9/2 درصد از جمعیت استان را شامل می گردد . در فاصله دو سرشماری فوق الذکر رشد جمعیت در مناطق شهری 22/2 درصد و در مناطق روستایی 75/1- درصد بوده است . در سال 1385 شهرستان دارای 21236 خانوار بوده که از این تعداد 4577 خانوار در مناطق شهری و 16659 خانوار در مناطق روستایی ساکن بودند . براساس ، نرخ شهرنشینی در شهرستان بستان آباد در سال 1385، 1/20 درصد و میزان جمعیت ساکن در روستا ها در این سال 9/79 درصد بوده است .
متوسط بعد خانوار شهرستان در سال 1385 برابر 27/4 نفر می باشد که از متوسط بعد خانوار استان بالاتر می باشد . نسبت جنسی در شهرستان در سال 1385 ، 104 نفر می باشد . به عبارت دیگر در این شهرستان در مقابل هر یکصد نفر زن 104 مرد وجود داشته است.
 
 آموزش و پرورش:

 

 تعداد کل دانش آموزان شهرستان ۲۴۷۴۶ نفر می‌باشد و از این تعداد ۲۷۷۸ نفر شهری و ۲۱۹۶۸ نفر روستائی می‌باشند. از تعداد کل دانش آموز روستائی ۱۵۴۰۷ نفر در مقطع ابتدائی، ۳۷۸۶ نفر در مقطع راهنمایی و ۶۱۹ نفر دبیرستان و از تعداد کل دانش آموز شهری ۲۱۳۱ نفر در مقطع ابتدائی، ۱۲۲۵ نفر در مقطع راهنمائی و ۱۴۲۶ نفر دبیرستان و ۳۱۶ نفر در سایر مقاطع مشغول به تحصیل می‌باشند.
 
نیروی انسانی و اشتغال:
 
 بر اساس اطلاعات سر شماری سال 1385، از 46101 نفر جمعیت دهساله و بیشتر شهرستان بستان آباد حدود 18352 نفر یعنی 8/39 درصد را جمعیت فعال تشکیل می دهد که از این تعداد جمعیت فعال ، 16087 نفر شاغل و 2265 نفر بیکار جویای کار هستند . بنابراین نرخ بیکار در این شهرستان در سال 1385 برابر 3/12 درصد می باشد که از نرخ بیکاری استان بالاتر می باشد . 9/85 درصد از کل شاغلان مرد و بقیه زن می باشد .
در سال 1385 از جمعیت 31884 نفر شاغل این شهرستان ، 11127 نفر در بخش کشاورزی (89/34) ، 11888 نفر در بخش صنعت (2/37درصد) و 8471 نفر در بخش خدمات (62/25) به کار اشتغال دارند . با توجه به درصد بالای اشتغال در بخش فعالیت غالب این شهرستان صنعتی محسوب می شود . از جمعیت 118888نفر شاغل در بخش صنعت ، 3605 نفر یعنی 3/30 درصد در فعالیتهای ساختمانی مشغول به کار بوده اند .

 اعتبارات عمرانی شهرستان:

 

اعتبارات عمرانی مصوب شهرستان در سال 1387 برابر  196331 میلیون ریال می باشد که 117331میلیون ریال آن به اعتبارات استانی 29000 میلیون ریال به اعتبارات ملی استانی شده و 50000 میلیون ریال به اعتبارات ملی اختصاص دارد .
اعتبار مصوب سال 87 نسبت به عملکرد سال 1386 رشدی برابر 9/47 درصد نشان می دهد . این در حالیست که اعتبار سال 86نیز نسیت به سال 85، 1/15 درصد رشد داشته است .

  کشاورزی:
 
شهرستان بستان آباد با 37263هکتار اراضی کشاورزی دیم و 17873 هکتار اراضی کشاورزی آبی به ترتیب 61/4 و34/4 درصد از اراضی دیم و آبی استان را دارا می باشد .
در همین سال 23195 هکتار از اراضی زارعی شهرستان دیم و 1505 هکتار به اراضی آبی اختصاص داشته است . مساحت باغات شهرستان بستان آباد 1160هکتار می باشد که 11/1 درصد باغات استان می باشد
درسال زراعی 86-85این شهرستان 82/0 درصد میوه استان و 001/0 درصد غلات استان را تولید نمود .
درهمین سال دامداران شهرستان بستان آباد 18/5 درصد گوشت قرمز ، 11/5 درصد شیر خانم ،79/5 درصد گوشت مرغ ، 72/7 درصد تخم مرغ و 63/4 درصد ماهی استان را تولید نمود.

 

 

در شهرستان بستان آباد هیچگونه جنگلی مشاهده نمی شود در مقابل از مراتع نسبتاً خوبی برخوردار است . مساحت مراتع این شهرستان برابر 108963 هکتار می باشد که 4/4 درصد از مراتع استان را در بر گرفته است . سهم مراتع از مساحت این شهرستان برابر 9/38 درصد می باشد و 4/4درصد از مراتع استان را به خود اختصاص داده است .

صنعت و معدن:
 
بر اساس آمار و اطلاعات اخذ شده از سازمان صنایع و معادن در سال 1386 ، 115 واحد صنعتی در سطح شهرستان فعالیت داشته اند که 66/1 درصد از کل کارگاههای صنعتی استان را شامل می گردد. در این کارگاهها ی صنعتی 1502 نفر مشغول به کار بوده اند که 43/1 درصد از کل شاغلان صنعتی استان را شامل می شود .تولید محصولات کانی غیر فلزی طبقه بندی نشده در جای دیگر و تولید انواع آشامید نیها و انواع خوراکیها و انواع  محصولات صنعتی از مهمترین فعلیتهای صنعتی شهرستان می باشد.

 

تعداد کل کتابخانه های عمومی و کانون های پرورش فکری کودکان و نوجوانان شهرستان برابر 4 واحد می باشد که 7/3 درصد از کتایخانه ها و کانون های استان را تشکیل می دهد . تعداد کتاب های کتابخانه های عمومی و کانون هایپرورش به ازای هر هزار نفر شهرستان برابر 20766 کتاب می باشد که از متوسط استانی پایین تر می باشد.
 
ادارات شهرستان بستان آباد:
 
مبدا تکامل بستان آباد را باید از سال 1309 یعنی انحراف جاده تهران تبریز از روستای حاج آقا به بستان آباد به حساب آورد بدیهی است که با انحراف جاده ، قهوه خانه و مهمانخانه ها در بستان آباد شرقی و غربی احداث گردید و بستان آباد از انزوای بن بستی آزاد گردید و بتدریج به  سوی تکامل حرکت نمود و ادارات دولتی بر حسب مقتضیات و ضروریات بوجود آمدند.